Hand aan de Schop | Natuurherstel Weerterbos slaat brug naar België

In het najaar van 2011 gaat in het Weerterbos een aantal grootschalige natuurherstelprojecten van start. Het voormalige agrarische gebied van de Grashut wordt weer in oude glorie hersteld. Een complex van vennen zal worden uitgegraven. Eenzelfde soort project wordt in het deelgebied 'In den Vloed' uitgevoerd. Ook daar zullen oude vennen weer het daglicht zien. Hiermee wordt een belangrijk sluitstuk ingezet van het venherstel dat in het Weerterbos zo'n 15 jaar geleden van start ging. Naast een belangrijk natuurdoel zijn deze projecten ook heel belangrijk voor het voorkomen van wateroverlast in de wijde omgeving, tot in Den Bosch toe. Een bijzonder aardig aspect aan deze projecten betreft de herbestemming van de bij het graafwerk vrijkomende grond. Enkele kilometers zuidelijk van de nieuwe vennen wordt de grond gebruikt bij de aanleg van een ecoduct over de A2 en de spoorlijn Eindhoven-Weert die het Weerterbos zal verbinden met het grensgebied Kempenbroek. Een samenspel met tal van partijen in een uniek samenwerkingsproject.

Op deze luchtfoto is de voormalige landbouwenclave van de Grashut duidelijk te zien. Het komend najaar zal hier grootschalig natuurherstel plaatsvinden. Het andere gebied dat in oude glorie wordt hersteld, In den Vloed, is als klein ven rechts achter de Grashut te herkennen. Foto Edmond Staal.

Balans tussen rijk en arm

Nee, het gaat hier niet over geld, maar over water. Het Weerterbos is gebaat bij voedselarm water. Dat levert de meest bijzondere natuurwaarden op, om precies te zijn natuurwaarden gebonden aan zwakgebufferde systemen. Water in landbouwgebieden is juist voedselrijk. Bij een goed natuurbeheer is het van belang dat het voedselrijke water niet mengt met voedselarm water. Het is als een beetje inkt in water doen. Dat water neemt meteen de kleur van de inkt aan. Bij een beetje voedselrijk water in voedselarm heeft dat vrijwel hetzelfde effect. Het is echter niet simpel om waterstromen gescheiden te houden, ook niet in het Weerterbos. De Oude Graaf die voedselrijk water uit agrarisch gebied en overstortrioolwater van Weert afvoert loopt dwars door het Weerterbos en heeft daardoor een negatieve invloed op het van origine voedselarme karakter van dit gebied. In samenwerking met het Waterschap Peel en Maasvallei wordt dit voedselrijke water afgekoppeld van de Oude Graaf. Het wordt opgevangen in een speciaal daarvoor aangelegde waterbuffer.

Balans tussen veel en weinig

Zo, dat is één probleem opgelost. Maar dan zijn we er nog niet want er moet ook gezocht worden naar een balans tussen veel en weinig. Want het Weerterbos ligt in de bovenloop van het beekdal van de Aa die uiteindelijk weer uitkomt in het Dommeldal. En alles wat je in de bovenloop van een beekdal doet, heeft effect op het lager gelegen stroomdal. Juist dan komt het veranderende klimaat om de hoek kijken. We worden namelijk de laatste jaren meer en meer geconfronteerd met perioden van veel neerslag en grote droogte, vaak op de momenten dat we daar juist niet op zitten te wachten. Dat kan bijvoorbeeld leiden tot droogte in een nat natuurgebied, natschade in landbouwgebied en wateroverlast in stroomafwaarts gelegen dorpen en steden. Zeker bij hoge piekafvoeren als gevolg van veel neerslag in korte tijd treden grote problemen op. Om dat in de toekomst allemaal het hoofd te bieden wordt er op allerlei fronten gewerkt in en in de omgeving van het Weerterbos. De genoemde buffer die is aangelegd dient ervoor om tijdelijk veel water bij piekmomenten op te vangen en dit gedoseerd af te kunnen laten stromen. Zo worden gronden die stroomafwaarts liggen gevrijwaard van waterschade. Ook het herstel van vennen draagt bij aan het voorkomen van natschade. Zij fungeren als een soort spons en hebben daardoor ook een bufferende werking. Na het vol lopen van het meest hoog gelegen ven stroomt water langzaam naar het volgende. Zo ontstaat een heel systeem van doorstroomvennen in het Weerterbos en verlaat het water pas na lange tijd, en geleidelijk, het gebied.

Dit bestaand ven in het Weerterbos geeft een beeld hoe de Grashut en In den Vloed er straks uit komen te zien. Een complex van vennen en moeras omzoomd door struweel van loof- en naaldbos. Foto Luuk Daamen.

Zo, en dan nu klaar?

Nee. Maar met alles wat er door alle partijen gedaan is en wordt zijn we wel een aantal heel belangrijke stappen verder. De hydrologische motor van het Weerterbos komt flink op gang. Het systeem is ontdaan van de verkeerde olie en verzuipen of droogvallen doet het ook al veel minder. Een functionerende hydrologische motor is echter een samenspel tussen aan- en afvoer van water, en perfect is dat nu nog niet. Die aanvoer van water gaat onder andere door de ondergrond en waar het opwaarts naar de oppervlakte wordt gestuwd heet dat kwel. Het Weerterbos is een echt kwelmoeras, met zwakgebufferde (en dus voedselarme) omstandigheden. Maar water dat ergens kwelt moet eerst op een andere plaats in de grond zakken: inzijging. Een optimaal functionerende hydrologische motor kent hoog en droog gelegen inzijgingsgebieden en laaggelegen natte kwelgebieden. Vroeger bestonden de inzijgingsgebieden met name uit stuifzand en heide en plaatselijk ook uit eiken-berkenbos. Het ten zuiden van het Weerterbos gelegen gebied Weerter- en Budelerbergen, een eeuw geleden nog een stuifzand- en heidegebied, is zo'n belangrijk inzijgingsgebied. Met een minimum aan verdamping door de vegetatie kon een maximale hoeveelheid water inzijgen. Door de bebossing met naaldbomen in de eerste helft van de 20e eeuw nam echter de verdamping sterk toe wat een negatief effect had op de hoeveelheid water die in de bodem trok. In de toekomst kan er hard aan gewerkt worden om de hoeveelheid inzijgend water te vergroten. Dat kan op twee manieren, enerzijds door naaldbossen om te zetten in loofbossen (minder verdamping) en anderzijds naaldbossen om te zetten in stuifzand en heide. Een uitdaging van formaat voor de toekomst.

Waar blijf je met 7.500 wagens zand?

De grootste kostenpost bij projecten van deze omvang is die van het transport van de vrijkomende grond. In het Weerterbos wordt komend najaar maar liefst 180.000 m3 grond afgegraven. Dat is een gigantische berg. Als we die grond op een voetbalveld storten, wordt het een berg van 24 meter hoog! Door vraag en aanbod slim te combineren zijn dergelijke projecten toch te realiseren. In dit geval zijn de lijntjes wel héél kort. Bovendien krijgt de grond een herbestemming die goed is voor de natuur... van het Weerterbos. De vrijkomende grond wordt namelijk aan de zuidzijde van het Weerterbos gebruikt bij de aanleg van een ecoduct, dat gebouwd gaat worden over de A2 en de spoorlijn, die daar vlak naast elkaar lopen. Dat werkt kostenbesparend voor Het Limburgs Landschap en de provincie Limburg, die garant staat voor een essentiële projectsubsidie. Maar ook Rijkswaterstaat en Prorail zijn er blij mee. Zij zijn verantwoordelijk voor de bouw van dit ecoduct en hoeven zo geen dure grond van elders aan te voeren. Een uniek samenwerkingsproject dus waar werk met werk wordt gemaakt.Vanaf dit najaar zullen vrachtwagens ruim 7.500 keer af en aan rijden om de ontgraven grond uit het Weerterbos naar het ecoduct te brengen.

Ecoduct met internationaal tintje van formaat

De A2 en de daar parallel aan gelegen spoorlijn vormen samen een van de belangrijkste ecologische barrières tussen een aantal waardevolle, grote natuurgebieden. Aan de noordzijde van de A2 wordt niet alleen het Weerterbos beter bereikbaar. Ook de dieren die leven in de nog noordelijker gelegen bossen in Someren en zelfs de Strabrechtse Heide profiteren mee. Ten zuiden van het nieuwe ecoduct zijn de Weerter- en Budelerbergen het eerste grote natuurgebied waaruit dieren naar het noorden kunnen trekken, zonder het risico te lopen onder de wielen van auto of trein te bezwijken. Ten zuiden daarvan ligt het grensoverschrijdende Stramprooijerbroek, een groot grensoverschrijdend vochtig natuurgebied dat ver in Vlaanderen reikt. Door graafwerk en grondverzet ontstaat zo een beter verbonden ecologische eenheid van vele duizenden hectaren dat zich over Nederlands én Belgisch Limburg en Noord-Brabant uitstrekt.