Kloosterruïne Hoogcruts aangekocht | Waarom koop je een ruïne?

Het Limburgs Landschap heeft deze zomer de ruïne gekocht van het ooit indrukwekkende klooster Hoogcruts bij Noorbeek. Van het klooster resteren de buitenmuren van het oude hoofdgebouw. Onder dat landhuisdeel liggen eeuwenoude gewelven (mogelijk uit de 15e eeuw). Hier bovenop staan de buitenmuren van de oorspronkelijke kerk die in de loop der eeuwen veel functies heeft gehad. De kloostertuin is omgeven door een muur en heeft een hoektoren die ooit als theepaviljoen (een zogenaamde gloriëtte) diende.

In 1798 kopen de families Coenegracht en Bemelmans het complex. IN het fronton van het landhuis is het familiewapen van de familie Bemelmans opgenomen. Foto Edmond Staal.

Heilig graf

In de 15e eeuw zag een herder hier een heilig kruis in de struiken. Het was zo indrukwekkend, dat zelfs de schapen er voor knielden. Op die plek werd een kapel gebouwd die zich eind 15e eeuw ontwikkelde tot een klooster. Het werd Hoog Kruis genoemd oftewel Hoogcruts. Het klooster werd opgezet door de Sepulchrijnen, een orde die zich bezighield met de verering van het kruis van Christus en het Heilig graf. Het klooster werd als bedevaartsoord heel belangrijk. Mensen konden niet naar het Heilig Land om het graf te bezoeken en daarom kwamen er op verschillende plekken in Europa devotieplekken.

Dubbelkruis

De Heiliggrafkapel in Kanne bij Kasteel Neercanne is een ander voorbeeld van een devotieplek voor het Heilig Graf. Herman Jekermans bouwde die kapel na zijn reis naar het Heilig Land in 1647. Hij bracht zand van daar mee en dat werd in de kapel verwerkt. De eerste kapel was een kopie van het graf in Jeruzalem. Deze Heilig grafkapel, kwam overigens in 1655 onder bewind van de Sepulchrijnen van Hoogcruts. Dat is aan de muurankers in de bijbehorende Latijnse School goed te zien. Ze vormen een dubbelkruis, het embleem van de Sepulchrijnen.

Op deze historisch foto uit 1965 is te zien hoe groot het complex ooit was. In deze periode was het een dependance vande Paulusstichting uit Sittard die hier gehandicapten opvingen. Foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Groots

De kerk heeft ooit indrukwekkende afmetingen gehad met een ingenieuze dakconstructie. Het aantal Sepulchrijnen en de inwonende leerlingen was, zo blijkt uit archieven, echter zo klein dat men denkt dat in de kerk ooit grote objecten en afbeeldingen stonden waardoor de bedevaartgangers de lijdenscultuur rond het Heilig kruis en Heilig graf konden aanschouwen. Hoewel veel kloosters in 1793 moesten sluiten lukte het de Sepulchrijnen hun nut als opleidingsplek aan te tonen en werden zo nog enkele jaren door de Oostenrijkse Keizer, de toenmalige machthebber in dat deel van Limburg, geduld.

Klooster wordt landhuis

Echter na de Franse revolutie in 1789 werd dat anders. Limburg wordt Frans en in 1789 wordt het klooster opgeheven en in 1798 geveild. De gebroeders Coenegracht en de familie Bemelmans uit Maastricht kopen het hele complex en delen het op.

Bemelmans verbouwd een deel tot landhuis en brengt het fronton met zijn familiewapen aan. Na een hevige brand in 1870 wordt het geheel verbouwd tot woonhuis voor permanente bewoning. Er komt dan een groot 'mansardedak' op dat op de oudste foto's nog herkenbaar is.

Landhuis wordt klooster

In 1904 komen er weer religieuzen in het complex; Franse zusters Dominicanessen. Zij verbouwen de schuren in de voormalige kapel door er een scheidingsmuur in te bouwen. De ene helft worden kloostercellen, ontvangstruimtes en een recreatiezaal. De andere helft wordt kerk. Het complex maakt opkomst, bloei en neergang van het 'Rijke Roomsche leven' mee. Achtereenvolgens wordt het van de orde der Franciscanen die er een opleidingsinstituut hebben en na de oorlog zitten er een aantal jaren Zusters Clarissen. Vanaf 1960 wordt het een aantal jaren jeugdherberg weer van de Franciscanen waarna het tot 1974 een instituut is waar gehandicapten opgevangen worden. In het park verschijnen noodklaslokalen en de 'gloriëtte' wordt ketelhuis. Daarna wordt het verkocht aan een projectontwikkelaar. Na een enorme brand in 1979 gaat het hele complex verloren. Er rest een ruïne die steeds verder verkruimeld, ondanks dat opvolgende eigenaren geprobeerd hebben er plannen te ontwikkelen. De gemeente en monumentenorganisaties is de situatie van dit bijzondere monument een doorn in het oog. Het Limburgs Landschap wordt als erkende monumentenorganisatie gevraagd of zij een poging durft te wagen. Met steun van de gemeente Eijsden-Margraten en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wordt een eerste plan gemaakt..

Van 'Hoogkrots' naar Hoogcruts

Het is heel begrijpelijk dat de eerste reactie van veel mensen is: wat kun je hier nog mee? Toch is ook iedere bezoeker onder de indruk en wordt nieuwsgierig. De plek heeft een bepaalde 'lading'. Na uitgebreid overleg met overheid en de vakwereld hebben wij besloten om deze stevige uitdaging aan te gaan. Hoe ingewikkeld die klus ook zal zijn. We realiseren ons terdege dat we in een zeer moeilijk bouwtraject gestapt zijn. Het idee is nu om allereerst alle gevaarlijke bouwdelen te stutten. Aansluitend gaan we alle puinresten weghalen zodat de hele ruïne schoongemaakt kan worden. Al het puin wordt gesorteerd op bruikbaar materiaal. De rest wordt afgevoerd. Hierna gaan we de verzwakte muurdelen herstellen en vochtvast afwerken. Omdat regenwater door de eeuwenoude keldergewelven heen sijpelt en zo het metselwerk aantast, dient het hoofdgebouw waterdicht afgedekt te worden. Dat zal een zeer sobere afdichting worden want volledige restauratie lijkt onhaalbaar.

De voormalige kerk

De oorspronkelijke kerk werd na de verkoop in 1798 ontmanteld. De complete inventaris werd verkocht en het pand werd, schrik niet, hooischuur. In 1870 ontstaat brand waardoor het hele complex enorme schade oploopt. Door de brand in 1979 is ook alles in dit gedeelte van het complex verdwenen behoudens de buiten- en binnenmuren en een aantal kozijnen. Deze zullen we ook gaan consolideren. De relatief nieuwe binnenmuur wordt verwijderd, zodat de oorspronkelijke imposante afmetingen van de kerk weer beleefbaar worden. Alle muren worden gestabiliseerd en de raamopeningen worden weer opengemaakt. Tot welke bouwhistorische fase wordt teruggegaan is nog niet besloten. Er zal een openluchtkerk ontstaan, want dakherstel is financieel op dit moment niet haalbaar.

De waarde van de plek

Hoogcruts vertelt de geschiedenis van de pelgrimage en godsdienstbeleving in Europa. Ook zijn de gevolgen van politieke ontwikkelingen en diverse oorlogen herkenbaar. De ruïne is door haar ouderdom een driedimensionaal bouwhistorisch archief en daardoor wetenschappelijk van belang. De sfeer en de esthetische waarde zijn voor iedere bezoeker herkenbaar. Het is ondanks de desolate toestand, een bijzondere plek, een plek met een lading. Die is moeilijk in geld uit te drukken, maar voor bezoekers, zo merken we, waardevol. Een waarde die niet verloren mag gaan.

Hoewel we het complex alleen kunnen consolideren en niet volledig restaureren is dat toch de redding van de ruïne. Het nu steeds verdergaande verval is na de consolidatie gestopt en het complex met de verschillende bouwsporen uit de geschiedenis wordt zichtbaar. Zo krijgen we uiteindelijk een monument waar de bijzondere geschiedenis voor de bezoeker leesbaar is. Dat dit door de complexheid van het project nog wel enige jaren zal duren zult u begrijpen. We houden u graag op de hoogte van de vorderingen.

Wilt u meehelpen? | Word Vriend van Hoogcruts

We hebben met de aankoop van Hoogcruts onze nek ver uitgestoken. We vertrouwen erop dat we samen met velen de komende jaren aan het behoud kunnen gaan werken.

Voor minimaal 50 euro per jaar bent u vriend. Het geld komt rechtstreeks ten goede aan het behoud van Hoogcruts.

U wordt vriend van Hoogcruts door het bedrag over te maken op rekeningnummer 103.86.04 t.n.v. Stichting het Limburgs Landschap te Arcen o.v.v. vriend Hoogcruts

Als vriend wordt u op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen en krijgt u jaarlijks een speciale vriendenexcursie zodat we u kunnen laten zien hoe ver we zijn, dankzij uw hulp.

• 1428 oudste vermelding kapel
• 1496 verheffing tot klooster van Sepulchrijnen
• 1568 plundering door 'Hollanders'
• 1579 zware oorlogsschade door de 'Spanjaarden'
• 1603 herbouw klooster
• 1606 oprichting Latijnse School met pensionaat
• 1665 Heilig grafkapel Neercanne komt in bezit Hoogcruts
• 1669 bouw deel boerderij Crutserhoeve
• 1713 -1717 verdere uitbouw Crutserhoeve
• Tot 1785 diverse uitbreidingen complex
• 1796 sluiting alle kloosters tijdens Franse revolutie
• 1798 opheffing en veiling klooster Hoogcruts
• Families Bemelmans en Coenegracht worden nieuwe eigenaren
• 1803 ontmanteling kapel, verkoop orgel
• 1870 grote brand in schuur en aansluitend landhuis
• 1873 afronding herbouw landhuis en voortaan permanente bewoning
• 1879 afronding herbouw kapel/schuur en dienstgebouwen
• 1904 aankoop landhuis en kapel door Franse zusters Dominicanessen
• Opdeling in lengte van kapel
• 1927 Paters Franciscanen nemen complex in gebruik als klooster
• -1937 aanbouw in stijl aan oude landhuis ""Boostenbouw""
• 1945 tot 1951 zusters Clarissen
• 1960 jeugdherberg van Paters Franciscanen
• 1964-1974 dependance van Paulusstichting uit Sittard, opvang gehandicapten, Daartoe bouw van noodklaslokalen in kloostertuin.
• 1979 allesvernietigende brand
• 2011 aankoop door Het Limburgs Landschap en schoonmaakoperatie.